Tip 1 diyabette çoğu düşük şeker, birkaç gram karbonhidratla kısa sürede düzelir. Ama nadiren şeker o kadar düşer ki kişi yutamaz, bayılır ya da nöbet geçirir. O anda kendi kendine yardım edemez; yanındaki kişinin ne yapacağını bilmesi gerekir. Bu durumda kullanılan acil ilaç glukagon'dur.

Bu rehber, glukagonun ne zaman yapılacağını, ürün tiplerini, adım adım uygulamayı, sonrasında olanları ve saklama koşullarını anlatıyor. Düşük şekerin kendisi için hipoglisemi rehberimize bakın. Burada yazanlar genel bilgilendirmedir; ürününüzün prospektüsü ve diyabet ekibinizin yazılı planı her zaman esastır.

Glukagon nedir, nasıl çalışır?

Glukagon, pankreasta üretilen ve insülinin tersine etki eden bir hormondur. Karaciğerdeki şeker depolarını (glikojen) kana salar ve kan şekerini yükseltir. Tedavide kullanılan glukagon bu hormonun ilaç hâlidir. Sağlık eğitimi almamış kişilerin de uygulayabileceği şekilde tasarlanmıştır.

Etkisi karaciğerde depo şeker olmasına bağlıdır. Uzun süre aç kalınmışsa ya da yoğun alkol alınmışsa depo azalmış olabilir ve glukagon beklenenden zayıf etki gösterebilir (bkz. alkol rehberi). Bu yüzden uygulamadan sonra da 112 aranır.

Glukagon ne zaman verilir?

Glukagon, kılavuzlarda ağır hipoglisemi (seviye 3) için önerilir: kişi kendi başına tedavi edemeyecek durumdadır. Şu durumlardan biri varsa düşünülür:

  • Bilinç kaybı: seslenince ya da dokununca yanıt vermiyor.
  • Nöbet (havale): kasılma, kendinden geçme.
  • Yutamama ya da ağızdan yedirilememe: kafası çok karışık, işbirliği yapmıyor, boğulma riski var, ağzındakini tükürüyor ya da kusuyor.

Bilinci kapalı birinin ağzına yiyecek, içecek, bal ya da jel koymayın. Boğulma riski vardır. Bilinci açık, yutabilen ve yardımla kendini toparlayabilen biri için glukozla 15-15 kuralı uygulanır; glukagon ilk seçenek değildir.

Şeker ölçümü varsa iyidir, ama belirtiler ve durum açıksa ölçümü beklemeyin. Kişinin tip 1 diyabetli olduğunu biliyor ve bilinci kapalıysa, düşük şekeri varsayarak hareket etmek güvenlidir. Şeker aslında yüksek olsa bile tek doz glukagonun kısa süreli zararı, düşük şekeri tedavi etmemenin riskinden çok küçüktür; yine de durum 112 ile birlikte yönetilmelidir.

Glukagon kime öğretilmeli?

Ağır düşüklükte kişi kendine yardım edemeyeceği için bilgi çevresinde olmalıdır:

  • Aile ve birlikte yaşayanlar: eşiniz, ebeveynler, kardeşler, büyükanne ve büyükbaba, bakıcı.
  • Öğretmenler ve okul personeli: Türkiye'de MEB yönergesi, eğitim almış gönüllü bir öğretmenin ya da okul çalışanının ailenin onamıyla glukagon uygulayabileceğini öngörür. Ayrıntılar için okul ve MEB rehberimize bakın.
  • İş arkadaşları ve yakın arkadaşlar: özellikle yalnız çalışmıyorsanız en az bir kişi bilmelidir (bkz. okulda ve işte tip 1 diyabet).
  • Seyahat ve spor arkadaşları: uzun yolculuk ve doğa sporlarında bir yol arkadaşı (bkz. seyahat rehberi).

Anlatmak yetmez, gösterin. Süresi geçmiş bir kitle ya da üreticinin eğitim setiyle bir kez uygulama denemek, gerçek anda eli titremeden hareket etmeyi kolaylaştırır. Glukagonun nerede durduğunu, çantada ve kapının yanında hangi kutuda olduğunu da söyleyin. Yazılı bir plan için acil durum planı rehberimizi, kilit ekranı ve künye için tıbbi uyarı kartı rehberimizi kullanabilirsiniz.

Glukagon ürün tipleri

Farklı formları vardır; hepsinin amacı aynıdır ama hazırlığı farklıdır:

  • Enjeksiyon kiti (karıştırılan): Toz hâlindeki ilaç ile sıvı ayrı gelir. Sıvıyı toza enjekte edip karıştırmanız, sonra ilacı çekip kas ya da cilt altına yapmanız gerekir. Adım sayısı çoktur; panik anında hata riski yüksektir. Bu yüzden önceden pratik yapmak önemlidir.
  • Hazır (kullanıma hazır) kalem veya şırınga: Karıştırma gerektirmez; kapağı çıkarıp deriye bastırarak uygulanır. Adımları daha azdır.
  • Burun spreyi: Burun deliğine püskürtülür; solunması ya da burnun açık olması gerekmez. Enjeksiyon istemeyen yakınlar için kolay bulunabilir.

Hangi formların Türkiye'de ruhsatlı ve eczanede bulunabilir olduğu zamanla değişebilir. Bu nedenle marka adı vermiyoruz. Güncel durumu hekiminizden ya da eczacınızdan teyit edin. Aynı kişide hangi formun daha uygun olduğunu da ekibinizle konuşun.

Doz hakkında

Dozu kendiniz hesaplamazsınız; hazır kalem ve spreylerde doz ürüne göre sabittir. Kılavuzlardaki genel ayrım şudur: ISPAD enjeksiyonluk glukagon için 25 kg altındaki çocuklarda 0,5 mg, 25 kg ve üzerinde 1 mg önerir; burun spreyi 4 yaş ve üzerinde 3 mg'dır. Ürünlere göre yaş sınırı ve doz farklı olabilir. Ürün prospektüsünü esas alın ve çocuğunuz için doğru ürünü ve dozu ekibinizle önceden belirleyin.

Adım adım uygulama

  1. Güvenliği ve durumu değerlendirin. Kişiye seslenin. Yanıt yoksa, yutamıyorsa ya da nöbet geçiriyorsa glukagon zamanı gelmiştir. Ağzına hiçbir şey koymayın.
  2. Yardım isteyin. Yanınızda biri varsa 112'yi aramasını söyleyin. Tek başınızaysanız önce glukagonu hazırlayıp uygulayın, hemen ardından 112'yi arayın; telefonu hoparlöre alabilirsiniz.
  3. Glukagonu hazırlayın. Kutuyu açın ve ürününüzün kullanım talimatını izleyin (kit karıştırılır; kalem ve sprey hazırdır).
  4. Uygulayın. Enjeksiyonlar genellikle uyluk, üst kol ya da kalçaya yapılır; kıyafetin üzerinden de yapılabilir ürünler vardır, bunu prospektüsten kontrol edin. Burun spreyi tek burun deliğine, kalıbın sonuna kadar bastırılarak uygulanır.
  5. Yan yatış (koma) pozisyonuna alın. Kişiyi yan yatırın, üstteki bacağını hafifçe bükün, başını geriye doğru hafifçe açıp ağzının yere doğru bakmasını sağlayın. Böylece kusarsa solunum yolu açık kalır. Yalnız bırakmayın.
  6. Bekleyin ve izleyin. Yanıt genellikle 10-15 dakika içinde beklenir. Nefesini ve bilincini izleyin. Nefes almıyorsa 112'nin yönlendirmesiyle ilk yardım uygulayın.
  7. Yanıt yoksa. Prospektüse göre belirli bir süre sonra, elinizde ikinci bir ürün varsa ikinci doz uygulanabileceği belirtilir; bu, ürüne göre değişir. 112 ekibi gelene kadar bekleyin ve ekibe ne yapıldığını anlatın.
  8. Kullanılan kutuyu saklayın. Ambulans ekibine saati ve kullanılan ürünü gösterin.

112'yi ararken şunu söylemeniz yeterlidir: "Tip 1 diyabetli, insülin kullanan bir kişi bilincini kaybetti, şeker düşüklüğünden şüpheleniyoruz. Glukagon yaptık." Adresi net verin; ölçüm yaptıysanız değeri de ekleyin.

Olası yan etkiler

  • Bulantı ve kusma: En sık görülenlerdir. Bu yüzden kişi bilinci kapalıyken yan yatırılır.
  • Baş ağrısı ve burun spreyinde burun tahrişi, gözde sulanma.
  • Enjeksiyon yerinde hafif ağrı ya da kızarıklık.
  • Kısa süreli çarpıntı. Çok nadiren alerjik reaksiyon olabilir; nefes darlığı, yüzde şişlik gibi belirtiler varsa 112'ye hemen bildirin.

Ayrıntılı uyarılar ve kullanım engelleri (ör. nadir bazı tümörler) prospektüste yazar. Önceki hastalıklarınızı ekibinize bildirin.

Glukagondan sonra ne yapılır?

  • Kendine gelince karbonhidrat verin. Kişi uyanıp yutabildiğinde önce hızlı etkili karbonhidrat (meyve suyu, glukoz), ardından kompleks karbonhidrat içeren bir atıştırmalık verin. Glukagon karaciğerdeki depoları kullanır; depo yenilenmezse şeker tekrar düşebilir.
  • Şekeri sık ölçün. Glukagonun etkisi kısa sürelidir. Takip eden saatlerde, özellikle ilk gecede sensör alarmlarını açık tutun ve gerekirse sık ölçün. Sonrasında şeker yükselebilir; bu beklenen bir durumdur ve ekibinizin planı dışında hemen büyük bir düzeltme dozu yapılmaz.
  • Tek başına bırakmayın. Kişi tamamen toparlanana kadar yanında biri kalmalıdır. Kendine gelmiş olsa bile sağlık ekibi değerlendirmesi için 112'nin yönlendirmesine uyun.
  • Hekime bildirin. Ağır bir düşüklük her zaman diyabet ekibine haber verilmesi gereken bir olaydır. Nedenini birlikte arayın: atlanan öğün, fazla doz, spor, alkol, hasta günü? Doz ve hedefler gözden geçirilebilir. Ağır düşüklük yaşayan kişide yeniden düşme riski daha yüksektir; bu yüzden uyarı sistemleri ve sensör alarmları önemlidir.
  • Kullanılan ürünü yenileyin. Yeni bir kit ya da kalem için reçete yazdırın; çanta ve okuldaki ürünü de yenilediğinizden emin olun.
  • Pompa kullanıyorsanız ağır düşüklükte insülin vermenin durdurulması konusunda ne yapılacağını ekibinizle önceden yazılı plana bağlayın (bkz. insülin pompası rehberi).

Saklama ve son kullanma tarihi

  • Prospektüsü esas alın. Saklama sıcaklığı ve koşulları ürüne göre değişir. Birçok ürün oda sıcaklığında saklanır; ancak buzdolabı, dondurucu ya da sıcak araba gibi koşullar için kendi ürününüzün prospektüsüne bakın.
  • Işıktan ve nemden koruyun, kutusundan çıkarmadan saklayın.
  • Son kullanma tarihini takip edin. Tarihi telefonunuzun takvimine ekleyin. Süresi geçen ürünü yenisiyle değiştirin; eski ürün eğitim için kullanılabilir.
  • Doğru yerde bulundurun. Evde bulunması kolay bir yer, okulda ve işte bilinen bir dolap, seyahatte el çantası. Uçak yolculuğunda ve sıcakta yanınızda taşıyın (bkz. seyahat rehberi).

Reçete, SGK ve eczane

Glukagon ürünleri genellikle reçeteyle eczaneden alınır. Hangi formların bulunduğunu, stokta olup olmadığını ve ücretinin SGK tarafından karşılanıp karşılanmadığını diyabet ekibinize ve eczacınıza sorun; geri ödeme koşulları değişebilir. Pompa ve sensör geri ödemesi için SGK rehberimiz ayrı bir konudur. Okulda bulundurulacak glukagon için doktorunuzdan iki ürün için reçete isteyebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Glukagon ne zaman yapılır?

Kişi bilincini kaybettiyse, nöbet geçiriyorsa ya da yutamıyorsa/ağızdan yedirilemiyorsa. Bilinci açık ve yutabilen biri için glukozla 15-15 kuralı uygulanır.

Glukagon yaptıktan sonra 112 aranmalı mı?

Evet. Glukagon her zaman işe yaramayabilir, etkisi kısa sürelidir ve kişinin sağlık ekibi tarafından değerlendirilmesi gerekir.

Şekeri düşük değilken yanlışlıkla yapılırsa ne olur?

Kısa süreli şeker yükselmesi ve bulantı olabilir. Durumdan emin değilseniz ve kişi bilinçsizse düşük şekeri varsaymak daha güvenlidir. Her durumda 112'yi arayın.

Glukagonu sağlık çalışanı olmayan biri yapabilir mi?

Evet, bu ürünler sağlık eğitimi olmayan kişilerin acilde kullanması için tasarlanmıştır. Önemli olan önceden pratik yapmaktır.

Burun spreyi ile enjeksiyon aynı mı?

Amaç aynıdır; uygulama şekli ve doz farklıdır. Hangisinin sizin için uygun olduğunu, ruhsat ve bulunabilirlik durumunu hekiminize ve eczacınıza sorun.

Süresi geçmiş glukagon kullanılabilir mi?

Yenisi yoksa ve acil bir durumsa ne yapılacağını ekibinize önceden sorun. Genel kural olarak süresi geçen ürünü yenilemek gerekir; eski ürün yalnızca eğitim için saklanabilir.