14 Kasım, Dünya Diyabet Günü. Takvimde bu tarihi yılda bir kez "diyabet karnesi günü" olarak işaretlemek, günlük ölçümlerin ve dozların arasında gözden kaçabilecek kontrolleri toparlamak için pratik bir yoldur. Tip 1 diyabet yalnızca kan şekeriyle ilgili değildir; gözler, böbrekler, ayaklar, kalp-damar sağlığı, bağışıklık, dişler ve ruh hali de yıllık bakımın parçasıdır.

Bu rehber bir kontrol listesidir. Hangi testin ne sıklıkla yapılacağı yaşınıza, diyabet sürenize ve sonuçlarınıza göre değişir; takvimi her zaman diyabet ekibinizle birlikte belirleyin. Listede eksik çıkan bir şey sizi telaşlandırmasın: amaç suçlamak değil, bir sonraki yıl için plan yapmaktır.

1. Şeker karnesi: HbA1c ve sensör verisi

  • HbA1c: Son 2–3 aylık ortalamayı gösterir. Sıklığı ekibiniz belirler; hedef kişiye özeldir. Ayrıntılar için HbA1c rehberimize bakın.
  • Sensör verisi (TIR): Uluslararası uzlaşıya göre hedef aralık 70–180 mg/dL'dir ve yetişkinlerde genel hedef bu aralıkta günün yarısından çok fazlasını, yaklaşık %70 ve üzerini geçirmektir. HbA1c aynı olan iki kişinin dalgalanmaları çok farklı olabilir; bu yüzden aralıkta kalma süresi (TIR), düşük (TBR) ve yüksek (TAR) süreleri birlikte okunur. Bkz. CGM rehberimiz.
  • Düşük ve yüksek şekerler: Geçen yıl ağır düşük yaşadınız mı? Sık yüksekler ya da keton sorunu oldu mu? Bunları ekibinizle konuşun: hipoglisemi rehberi, hiperglisemi rehberi ve keton rehberi.

2. Göz ve böbrek

Göz ve böbrek değişiklikleri yıllarca belirti vermeden ilerleyebilir; bu yüzden tarama, şikâyet başlamadan yapılır.

  • Göz: Gözbebeği büyütülerek yapılan ayrıntılı göz dibi muayenesi. Yetişkinlerde genellikle tanıdan 5 yıl sonra başlar; sonraki aralığı (yılda bir ya da 1–2 yılda bir) göz doktorunuz belirler. Görme şikâyetiniz varsa takvimi beklemeyin.
  • Böbrek: Diyabet süresi 5 yılı geçtiğinde en az yılda bir idrarda albümin/kreatinin oranı (İAKO) ve kandan eGFR. İAKO'nun 30 mg/g altı normaldir; yüksek bir sonuç tek başına tanı koydurmaz, tekrar test gerekir.

Çocuklarda başlangıç zamanı farklıdır. Tüm ayrıntılar için böbrek ve göz taraması rehberimizi okuyun.

3. Ayak, tansiyon ve kolesterol

  • Ayak muayenesi: Yılda en az bir kez hekim ayaklarınızı, his kaybını ve nabızları kontrol etmelidir. Evde her gün ayak tabanlarınıza ve parmak aralarına bakın; yara, çatlak, nasır veya renk değişikliği varsa bir sonraki randevuyu beklemeyin. Sinir sağlığı ve ayak bakımı için tarama rehberimizdeki ilgili bölüme göz atın.
  • Tansiyon: Her kontrolde ölçülmelidir. Hedef değeri hekiminiz sizin için belirler.
  • Kolesterol (lipit profili): Tanı sonrasında ve sonrasında hekimin önerdiği aralıklarla kontrol edilir. İlaç gerekip gerekmediği yaşınıza, diyabet sürenize ve diğer risklere bağlıdır; kendi kendinize başlamayın ya da bırakmayın.
  • Sigara: Sigarayı bırakmak, damar ve böbrek korumasında yapabileceğiniz en etkili adımlardan biridir; destek için ekibinizden yardım isteyin.

4. Tiroid ve çölyak taraması

Tip 1 diyabet otoimmün bir hastalıktır ve diğer otoimmün durumlar bu kişilerde biraz daha sık görülür. Bu yüzden iki tarama öne çıkar:

  • Tiroid: Kanda TSH ölçümü. Tanıya yakın dönemde ve sonrasında hekimin önerdiği aralıklarla ya da belirtiler (yorgunluk, kilo değişimi, çarpıntı, açıklanamayan şeker dalgalanmaları) olduğunda yapılır.
  • Çölyak: Kan testi (doku transglutaminaz antikoru). Özellikle çocuklarda ve belirti ya da açıklanamayan düşük şekerler, karın şikâyetleri, büyüme geriliği, demir eksikliği varsa düşünülür. Testten önce glütenli beslenmeyi bırakmayın; sonuçları bozabilir.

Sonuçların ne sıklıkla tekrarlanacağını hekiminiz belirler.

5. Aşılar

Hastalık, tip 1 diyabette şekeri ve keton riskini artırır; bu yüzden enfeksiyonlardan korunmak bakımın parçasıdır. Resmi kurumların ve diyabet kılavuzlarının önerileri doğrultusunda, kendi durumunuza göre hangi aşıların uygun olduğunu hekiminize danışın:

  • Grip aşısı: Diyabetli kişiler grip için risk grubundadır; aşı genellikle her sonbahar tekrarlanır.
  • Pnömokok aşısı: Hangi aşının, kaç doz ve hangi aralıkla önerildiği yaşa ve önceki aşılara bağlıdır.
  • COVID-19 aşısı: Güncel öneriler Sağlık Bakanlığı ve resmi kılavuzlara göre değişir; güncel durumu hekiminizden öğrenin.
  • Çocuklarda rutin aşı takvimi ve ek öneriler için çocuk hekiminize danışın.

Aşı sonrası hafif şeker değişiklikleri olabilir; hastalık günlerinde şekeri ve ketonu keton rehberindeki gibi daha sık izleyin.

6. Diş sağlığı ve ruh sağlığı

  • Diş: Yılda en az bir kez (ya da diş hekiminizin önerdiği sıklıkta) muayene ve diş taşı temizliği. Diş eti hastalığı ve yüksek şeker birbirini kötüleştirir. Diş hekiminize diyabetiniz olduğunu söyleyin; işlem günü öğün ve insülin planını önceden konuşun.
  • Tükenmişlik ve diyabet sıkıntısı (DDS): Diyabet sıkıntısı, diyabet yönetiminin yükünden doğan bunalmışlık, öfke ve yorgunluktur; depresyondan farklı olabilir ama birlikte de görülebilir. "Her gün düşünmekten yoruldum" demek çok yaygındır. Yılda en az bir kez ruh halinizi ve diyabet yükünü ekibinizle konuşmak, gerekirse psikolojik destek istemek bakımın doğal bir parçasıdır. Bkz. stres ve ruh sağlığı rehberimiz.
  • Uyku: Gece alarmları ve düşük korkusu uykuyu böler; uyku ve gece şekeri rehberine bakabilirsiniz.

7. Pratik kontroller: ekipman, enjeksiyon yerleri ve acil durum

Hekime götürülecek sorular

Randevudan önce bu soruları telefonunuza ya da bir kâğıda yazın:

  1. Son HbA1c'm ve sensör verilerim (TIR, düşük ve yüksek süreleri) bana göre nasıl? Hedeflerim değişmeli mi?
  2. Bu yıl hangi tetkiklere ihtiyacım var (İAKO, eGFR, lipit, TSH, çölyak) ve bir sonraki ne zaman yapılacak?
  3. Göz dibi muayenemi ne zaman yaptırmalıyım? Sonuçlarım göz doktoruna ulaşıyor mu?
  4. Ayaklarımı muayene eder misiniz? Ayakkabı ya da bakım konusunda önerileriniz var mı?
  5. Tansiyonum ve kolesterolüm için hedefim nedir? Ek tedavi gerekir mi?
  6. Bu sezon için hangi aşılar bana uygun? Hangi sıklıkla yapılmalı?
  7. Düzeltme faktörü, karbonhidrat oranı ve bazal ayarlarımı gözden geçirelim mi?
  8. Pompa, sensör ya da kalem teknolojisinde bana uygun bir değişiklik var mı?
  9. Hasta günü ve keton planım güncel mi? Acil durumda kimi aramalıyım?
  10. Son zamanlarda yorgun ya da bunalmış hissediyorum; bu konuda destek alabilir miyim?

Karneyi plana çevirmek

Hepsini aynı gün yapmak zorunda değilsiniz. Bu kontrol listesini yazdırın, tamamlananları işaretleyin ve tamamlanmayanlar için randevu tarihleri koyun. Küçük bir adım seçmek (örneğin yalnızca göz muayenesi randevusu almak) çoğu zaman hiç başlamamaktan iyidir. Dozlarınız ve hedefleriniz konusunda son söz her zaman diyabet ekibinizdedir; diyabet.im'deki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yıllık kontrol listesindeki testlerin hepsi her yıl yapılır mı?

Hayır. HbA1c ve tansiyon daha sık, göz muayenesi bazı kişilerde 1–2 yılda bir yapılır. Takvim yaşa, diyabet süresine ve sonuçlara göre değişir; ekibiniz size özel bir plan çıkarır.

Sensör verisinde hedef aralık kaçtır?

Uluslararası uzlaşıya göre 70–180 mg/dL'dir. Kişisel hedefleriniz (örneğin gebelik ya da yaşlılıkta) ekibinizle farklı belirlenmiş olabilir.

İdrarda albümin yüksek çıktı, böbreklerim bozuldu mu?

Tek bir yüksek sonuç tanı koydurmaz. Ateş, yoğun egzersiz ve idrar yolu enfeksiyonu da sonucu etkileyebilir. Genellikle birkaç ay içinde testi tekrarlamak gerekir; sonucu hekiminizle değerlendirin.

Çölyak testi için glüten yemeyi bırakmalı mıyım?

Hayır. Test öncesinde glütenli beslenmeyi kendiniz bırakmayın; sonucu yanıltabilir. Bu kararı hekiminizle verin.

Hangi aşıları yaptırmalıyım?

Bu kişiye göre değişir. Grip, pnömokok ve COVID-19 aşıları için resmi öneriler ve durumunuz hekiminizle birlikte değerlendirilmelidir.

Diyabet sıkıntısı (tükenmişlik) normal mi?

Çok yaygındır ve utanılacak bir durum değildir. Uzun süren bunalmışlık, umutsuzluk ya da kendinize zarar verme düşünceleri varsa vakit kaybetmeden ekibinizden ya da bir ruh sağlığı uzmanından destek isteyin; acil durumda 112'yi arayın.