Uzun süre yüksek seyreden kan şekeri, gözdeki ve böbrekteki çok ince damarlara zarar verebilir. Bu durumlar diyabetik retinopati (göz) ve diyabetik böbrek hastalığı (nefropati) olarak adlandırılır. İki önemli gerçek var: Birincisi, ikisi de başlangıçta hiçbir belirti vermez. İkincisi, erken yakalandıklarında ilerlemeleri büyük ölçüde yavaşlatılabilir ya da durdurulabilir. Düzenli tarama bu yüzden önemlidir.

Umut verici bir bilgi: Tip 1 diyabette yoğun insülin tedavisinin etkisini inceleyen büyük DCCT çalışması ve devamı EDIC, şeker kontrolünü iyileştirmenin göz, böbrek ve sinir komplikasyonlarını belirgin şekilde azalttığını ve bu korumanın yıllarca sürdüğünü göstermiştir.

Tarama takvimi

Yetişkinler (ADA 2026)

  • Göz: Tanıdan 5 yıl sonra göz doktoru tarafından gözbebeği büyütülerek yapılan ayrıntılı göz dibi muayenesi. Sonrasında genellikle yılda bir; bir ya da daha fazla muayenede retinopati yoksa ve şeker hedefteyse 1–2 yılda bir.
  • Böbrek: Diyabet süresi 5 yılı geçtiğinde en az yılda bir: idrarda albümin/kreatinin oranı (İAKO, UACR) ve kandan tahmini böbrek süzme hızı (eGFR).
  • Tansiyon: Her kontrolde ölçülmelidir.

Çocuk ve gençler

  • Göz: Diyabet süresi 3–5 yıla ulaştığında, çocuk 11 yaşına girmiş ya da ergenliğe başlamışsa ilk göz dibi muayenesi. Sonra genellikle 2 yılda bir; göz doktorunun önerisiyle ve risk düşükse daha seyrek.
  • Böbrek: Diyabet süresi 5 yıla ulaştığında idrarda albümin taraması ve sonrasında yılda bir.

Kendi takviminizi ekibinizle belirleyin. Gebelik planlayan kadınlarda göz muayenesi gebelikten önce ve gebelik boyunca daha sık yapılır; bkz. gebelik rehberimiz.

Göz: diyabetik retinopati

Retina, gözün arkasında görüntüyü algılayan tabakadır. Yüksek şeker buradaki kılcal damarların duvarını zayıflatır; damarlarda küçük balonlaşmalar, sızıntılar ve kanamalar olur. İleri evrede yeni ve kırılgan damarlar oluşur (proliferatif retinopati) ya da görmenin merkezi olan sarı noktada ödem gelişir (makula ödemi).

  • Belirtiler geç çıkar: Bulanık görme, görme alanında lekeler ya da ani görme kaybı genellikle ileri evrenin işaretidir. Bu belirtilerden biri varsa randevuyu beklemeden göz doktoruna gidin.
  • Tedavi: Gerektiğinde göz içine ilaç enjeksiyonları (anti-VEGF), lazer tedavisi ya da cerrahi uygulanır. Erken tedavi görme kaybını büyük ölçüde önler.
  • Not: Şeker uzun süre yüksek seyrettikten sonra hızla düşürüldüğünde retinopati geçici olarak kötüleşebilir. Retinopatisi olan biri tedavisini yoğunlaştırırken göz doktoruyla birlikte izlenmelidir.

Böbrek: diyabetik böbrek hastalığı

Böbreklerdeki süzgeçler (glomerüller) zarar gördüğünde, normalde idrara geçmeyen albümin adlı protein idrara kaçmaya başlar. Bu, böbrek hasarının en erken işaretidir.

  • İdrarda albümin/kreatinin oranı (İAKO): 30 mg/g'ın altı normaldir. 30–300 mg/g arası orta düzeyde (eski adıyla mikroalbüminüri), 300 mg/g üzeri ileri düzeyde albüminüri kabul edilir.
  • Tek sonuç yetmez: Yoğun egzersiz, ateş, idrar yolu enfeksiyonu, adet dönemi ve çok yüksek şeker sonucu geçici olarak yükseltebilir. Tanı için 3–6 ay içinde yapılan 3 testten en az 2'sinin yüksek çıkması gerekir.
  • eGFR: Kandaki kreatinin değerinden hesaplanır ve böbreğin süzme gücünü gösterir. 60'ın altı böbrek fonksiyonunda azalmayı gösterir.
  • Tedavi: Albüminüri ya da yüksek tansiyon varsa doktorunuz böbrekleri koruyan tansiyon ilaçları (ACE inhibitörü ya da ARB) başlayabilir. Bu ilaçlar gebelikte kullanılmaz; gebelik planlayan kadınlar bunu doktorlarına söylemelidir.

Riski azaltmak için neler yapılabilir?

  1. Şekeri hedefe yaklaştırın. HbA1c için genellikle %7'nin altı, sensör kullananlarda hedef aralıkta (70–180 mg/dL) günün %70'inden fazlasını geçirmek önerilir. Ayrıntılar HbA1c rehberimizde.
  2. Tansiyonu kontrol altında tutun. Yüksek tansiyon hem göz hem böbrek hasarını hızlandırır. Tuzu azaltmak, hareket etmek ve gerekiyorsa ilaç kullanmak önemlidir.
  3. Sigara içmeyin. Sigara damar hasarını hızlandırır; bırakmak için aile hekiminizden ve ALO 171 Sigara Bırakma Danışma Hattı'ndan destek alabilirsiniz.
  4. Kolesterolü takip edin. Yetişkinlerde ve belirli yaştaki gençlerde kan yağları düzenli ölçülür.
  5. Taramaları aksatmayın. Belirtisiz dönemde yapılan muayene, en değerli muayenedir.
  6. Böbreği yoracak ilaçlara dikkat edin. Ağrı kesicilerin (özellikle NSAİİ grubu) uzun süreli ve sık kullanımı böbreğe zarar verebilir; düzenli kullanacaksanız doktorunuza danışın.

Yeterli su içmek genel sağlık için önemlidir ama diyabetik böbrek hastalığını tek başına önlemez. Su tüketimiyle ilgili gerçekler için su tüketimi rehberimize bakabilirsiniz.

Diğer düzenli kontroller

Göz ve böbreğin yanında ayaklar ve sinirler (nöropati), tiroid ve çölyak taraması, diş sağlığı da tip 1 diyabette düzenli takip edilen konulardır. Ekibinizle yıllık bir kontrol listesi hazırlamak hiçbirinin unutulmamasını sağlar. Hakkınız olan raporlar için engelli raporu rehberimize bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Tip 1 diyabette göz muayenesi ne zaman başlamalı?

Yetişkinlerde tanıdan 5 yıl sonra ilk ayrıntılı göz dibi muayenesi önerilir. Çocuklarda ise diyabet süresi 3–5 yıla ulaştığında ve çocuk 11 yaşına girmiş ya da ergenliğe başlamışsa ilk muayene yapılır. Görme şikâyeti olan herkes takvimi beklemeden muayene olmalıdır.

Mikroalbüminüri nedir?

İdrara az miktarda albümin kaçmasıdır ve böbrek hasarının en erken işaretidir. Bugün "orta düzeyde albüminüri" olarak adlandırılır ve idrarda albümin/kreatinin oranının 30–300 mg/g arasında olması demektir. Tanı için birkaç ay içinde tekrarlanan testlerden en az ikisinin yüksek çıkması gerekir.

Diyabetik retinopati geri döner mi?

Erken evrede şeker ve tansiyon kontrolüyle ilerlemesi durdurulabilir; bazı erken bulgular gerileyebilir. İleri evrelerde göz içi enjeksiyonlar ve lazer tedavisi görme kaybını önlemeye yardımcı olur. Bu yüzden erken tanı çok önemlidir.

Albümin testim bir kez yüksek çıktı, böbreğim hasarlı mı?

Tek bir sonuç yetmez. Egzersiz, ateş, enfeksiyon, adet dönemi ve yüksek şeker sonucu geçici olarak yükseltebilir. Doktorunuz testi 3–6 ay içinde tekrarlar; üç testten ikisi yüksekse tanı konur.

Bol su içmek böbrekleri korur mu?

Yeterli su içmek önemlidir, ama diyabetik böbrek hastalığından korunmanın asıl yolu şeker ve tansiyonu hedefte tutmak, sigara içmemek ve düzenli tarama yaptırmaktır.

Göz doktoru muayenesi yerine gözlükçüde göz ölçümü yeterli mi?

Hayır. Gözlük numarası ölçümü retinayı değerlendirmez. Gözbebeği büyütülerek yapılan göz dibi muayenesi ya da uygun retina fotoğrafı gerekir.