Tip 1 diyabeti yönetmeyi büyük ölçüde siz öğrenirsiniz: karbonhidrat sayarsınız, dozu ayarlarsınız, sensöre bakarsınız. Ama ağır bir şeker düşüklüğünde ya da ketoasidozun ilerlediği bir anda kendinize yardım edemeyebilirsiniz. O an ne olacağı, yanınızdaki öğretmenin, iş arkadaşınızın ya da arkadaşınızın ne yapacağını bilip bilmemesine bağlıdır.

İyi bir acil durum planı bu yüzden iki parçadan oluşur: yazılı bir sayfa ve o sayfayı okuyup anlamış insanlar. Bu rehberde ikisini de adım adım hazırlıyoruz.

Yazılı acil durum planında neler olmalı?

Tek sayfayı geçmeyen, sade bir dille yazılmış bir plan en iyisidir. Panik anında kimse uzun metin okumaz.

  1. Kimlik bilgileri: ad soyad, doğum tarihi, "Tip 1 diyabetim var, insülin kullanıyorum" cümlesi, varsa fotoğraf.
  2. Kullandığınız tedavi: insülin türleri (ör. hızlı etkili ve bazal), kalem mi pompa mı, kullandığınız sensör. Dozları yazmak zorunda değilsiniz; sık değiştiği için güncel tutmak zordur.
  3. Düşük şeker belirtileri: sizde ya da çocuğunuzda genellikle nasıl göründüğü (ör. "solgunlaşır, sessizleşir, terler").
  4. Düşük şekerde ne yapılır: hangi değerin altı düşük sayılır (genellikle 70 mg/dL), ne kadar ve hangi hızlı şeker verilir, kaç dakika sonra yeniden ölçülür.
  5. Bilinç kapalıysa: "Ağızdan hiçbir şey vermeyin, yan yatırın, glukagon yapın, 112'yi arayın." Glukagonun nerede durduğu ve nasıl uygulandığı.
  6. Yüksek şekerde ne yapılır: hangi değerde keton ölçüleceği, kusma varsa ne yapılacağı ve kimin aranacağı.
  7. Acil iletişim: en az iki yakının telefonu, diyabet ekibinizin ya da hastanenizin numarası, 112.
  8. Diğer sağlık bilgileri: alerjiler, başka hastalıklar ve kullanılan diğer ilaçlar.

Çocuklar için öğretmene verilecek hazır bir form arıyorsanız Minik Kahramanlar öğretmen bilgi formunu doldurup yazdırabilirsiniz. Form tek sayfadır ve bilgileriniz yalnızca kendi cihazınızda kalır.

Düşük şeker talimatı nasıl yazılmalı?

Talimat herkesin anlayacağı kadar net olmalı. Örnek:

Şekeri 70'in altındaysa ya da titriyor, terliyor, tuhaf davranıyorsa:

  1. Çantasındaki meyve suyunu ya da 4 glukoz tabletini verin.
  2. Oturtun, yalnız bırakmayın.
  3. 15 dakika sonra yeniden ölçün. Hâlâ 70'in altındaysa aynı miktarı tekrar verin.
  4. Bayıldıysa ya da yutamıyorsa: ağızdan bir şey vermeyin, yan yatırın, glukagonu yapın, 112'yi arayın, beni arayın.

Neden 15 gram, neden 15 dakika ve hangi yiyeceklerin 15 grama denk geldiği hipoglisemi rehberimizde ayrıntılı anlatılıyor. Çocuklarda miktar kiloya göre değiştiği için doğru miktarı diyabet ekibinizle belirleyip plana yazın.

Acil durum çantasında neler olmalı?

Evden her çıkışta yanınızda olması gereken küçük bir çanta:

  • Hızlı şeker: glukoz tableti ya da jeli, küçük meyve suyu kutusu
  • Arkasından yenecek bir ara öğün: kraker, bisküvi
  • Şeker ölçüm cihazı, stripler, delici; sensör kullanıyorsanız da parmak ölçümü için
  • Hızlı etkili insülin kalemi ve kalem iğnesi (pompa kullanıyorsanız yedek olarak)
  • Pompa kullanıyorsanız yedek set, rezervuar ve pil
  • Glukagon kiti (son kullanma tarihine dikkat)
  • Keton stripi (özellikle uzun yolculuklarda ve hastalık dönemlerinde)
  • Yazılı acil durum planının bir kopyası ve tıbbi uyarı kartı

Çantayı yaz sıcağında arabada bırakmayın; insülin 30 °C'nin üzerinde bozulmaya başlar, glukoz jeli ve stripler de etkilenir.

Telefonunuza tıbbi kimlik ekleyin

Ambulans ekipleri ve ilk yardım eğitimi almış kişiler, kilitli telefonun acil durum ekranına bakmayı bilir. Bu bilgiyi telefonunuzun kilidi açılmadan görünecek şekilde girin:

  • iPhone: Sağlık uygulaması → profil fotoğrafı → Tıbbi Kimlik → Düzenle → "Kilitliyken Göster" açık.
  • Android: Ayarlar → Güvenlik ve acil durum (bazı modellerde "Acil durum bilgileri") → Tıbbi bilgiler ve acil durum kişileri. Menü adları üreticiye göre değişebilir.

"Tip 1 diyabet, insülin kullanıyor. Bilinci kapalıysa ağızdan bir şey vermeyin, şekerini ölçün, glukagon" gibi kısa bir not yeterlidir.

Planı kimlere anlatmalı?

Ev ve aile

Birlikte yaşadığınız herkes, misafirliğe gittiğiniz büyükanne ve büyükbabalar dahil, düşük şekerin nasıl göründüğünü ve glukagonun nasıl yapıldığını bilmeli. Süresi geçmiş bir glukagon kitiyle ya da üreticinin eğitim kalemiyle bir portakalın üzerinde deneme yapmak, gerçek anda eli titremeden uygulamayı kolaylaştırır.

Okul

Çocuğunuzun sınıf öğretmeni, beden eğitimi öğretmeni, nöbetçi öğretmenler, okul idaresi ve varsa okul hemşiresi planı bilmeli. Yıl başında kısa bir toplantı isteyin; planı, hızlı şekerin ve glukagonun yerini birlikte gösterin. Sınav, gezi ve beden eğitimi günlerini ayrıca konuşun. Okulda diyabetle ilgili haklar ve Milli Eğitim mevzuatı için okul rehberimize bakabilirsiniz.

İş yeri

Diyabetinizi iş yerinde paylaşmak sizin kararınızdır. Ancak en azından yakın çalıştığınız bir ya da iki kişinin düşük şekerin belirtilerini ve yapılacakları bilmesi, özellikle tek başına çalıştığınız, araç kullandığınız ya da yüksekte çalıştığınız işlerde güvenliğiniz için önemlidir. Ölçüm ve kısa mola ihtiyacınızı yöneticinizle konuşmak yanlış anlaşılmaları önler. Ayrıntılar için okul ve iş yaşamı rehberimiz var.

Arkadaşlar, spor ve sosyal hayat

Antrenörünüz, takım arkadaşlarınız, ev arkadaşınız ve sık birlikte olduğunuz arkadaşlarınız için uzun bir eğitime gerek yok. Şu üç cümle çoğu zaman yeter:

  • "Bazen şekerim düşer; terlersem, titrersem ya da tuhaf davranırsam çantamdaki meyve suyunu ver."
  • "Bayılırsam ağzıma bir şey koyma, yan yatır ve 112'yi ara. Çantamda kırmızı bir kit var, onu da görevlilere göster."
  • "Telefonumda ve cüzdanımda bilgilerim yazılı."

Alkol alınan ortamlar için ek önlemleri alkol rehberimizde anlattık.

Yüksek şeker ve ketonlar için talimat

Acil durum planı yalnızca düşük şekeri kapsamamalı. Yazılı planınızda şu bilgiler de olsun:

  • Hangi değerde keton ölçüleceği (genellikle 250 mg/dL üzerinde kalan şekerde)
  • Kusma, karın ağrısı, derin ve hızlı nefes alma gibi ketoasidoz belirtilerinin acil olduğu
  • Pompa kullanıyorsanız, açıklanamayan yüksek şekerde düzeltmenin kalemle yapılacağı ve setin değiştirileceği

Değerlere göre adım adım ne yapılacağı keton ve DKA rehberimizde anlatılıyor.

Planı güncel tutun

  • Tedaviniz değiştiğinde (yeni insülin, pompa ya da sensör) planı güncelleyin.
  • Her okul yılı başında ve iş değiştirdiğinizde yeniden paylaşın.
  • Glukagonun ve stripler ile keton striplerinin son kullanma tarihlerini telefon takviminize ekleyin.
  • Yılda bir kez evdekilerle kısa bir "tatbikat" yapın: glukagon nerede, nasıl açılır, 112'ye ne söylenir?

Sıkça Sorulan Sorular

Acil durum planına insülin dozlarımı yazmalı mıyım?

Zorunlu değil. Dozlar sık değiştiği için güncelliğini yitirmiş bir doz yanlış uygulamaya yol açabilir. İnsülin türlerini ve kalem ya da pompa kullandığınızı yazmanız, acil ekip için yeterli bilgidir. Okulda öğle yemeği dozu gibi düzenli bir uygulama varsa, bunu diyabet ekibinizin yazılı talimatıyla ayrıca paylaşın.

Glukagonu öğretmen ya da iş arkadaşım yapabilir mi?

Glukagon, sağlık eğitimi olmayan kişilerin acil durumda uygulayabileceği şekilde tasarlanmıştır. Önemli olan uygulayacak kişinin önceden eğitilmiş olmasıdır. Okulda kimin uygulayacağını ve glukagonun nerede saklanacağını okul idaresiyle yazılı olarak belirleyin; uygulamadan sonra her zaman 112 aranmalıdır.

112'yi aradığımda ne söylemeliyim?

"Tip 1 diyabetli, insülin kullanan bir kişi bilincini kaybetti, şeker düşüklüğünden şüpheleniyoruz. Glukagon yaptık ya da yapamadık" demeniz ve adresi net vermeniz yeterlidir. Ölçüm yaptıysanız değeri de söyleyin.

Çocuğum diyabetini arkadaşlarından saklamak istiyor. Ne yapmalıyım?

Bu çok yaygın ve anlaşılır bir duygu. En azından bir öğretmenin ve bir yakın arkadaşın bilmesinin güvenlik için neden önemli olduğunu konuşun; ama ne kadarını, kime anlatacağına mümkün olduğunca çocuğun karar vermesine izin verin. Minik Kahramanlar bölümündeki hikâyeler bu konuşmayı başlatmak için iyi bir araç olabilir.

Tıbbi künye ya da bileklik gerçekten gerekli mi?

Zorunlu değil ama özellikle yalnız spor yapan, yalnız seyahat eden ya da araç kullanan kişiler için çok faydalıdır. Sağlık ekipleri bilinci kapalı birinde bileğe ve boyuna bakmayı bilir. Seçenekler için tıbbi uyarı kartı ve künye rehberimize göz atın.

Sensörüm takip uygulamasıyla aileme veri gönderiyor. Bu bir acil durum planı yerine geçer mi?

Uzaktan takip çok değerli bir güvenlik katmanıdır ama tek başına yetmez: internet kesilebilir, telefonun şarjı bitebilir, alarm duyulmayabilir. Yanınızdaki kişilerin ne yapacağını bilmesi her zaman gereklidir.